Izen+sintagma




 * [[image:x_icopin3.gif]]IZEN SINTAGMA **

Perpausa edo esaldia bi atal nagusiz osatzen da: Izen sintagma eta Aditz sintagma.




 * [[image:boto0002.gif]]Izen sintagmaren barruan, osagai gisa, hauexek ager daitezke: **

** • Izena: **izen sintagmaren gunea da.

 * • Adjektiboa : izenari lotua doa.**


 * • Determinatzaileak : izen sintagma mugatzeko funtzioa dute.**


 * • Izenordaina : izenaren ordez erabiltzen da.**


 * [[image:boto0008.gif]]IZENAK **

Izenen sailkapenean bi irizpide erabiltzen dira:

1. Zehaztasunaren arabera:
• **Izen bereziak**: zerbait edo norbait bakarra, berezia izendatzen dute. Ez dute determina-tzailerik onartzen eta maiuskulaz idazten dira.

Adibidez: Bilbo, Asier, Begoña, Tutera...

• I**zen arruntak**: bakarrak ez diren kontzeptuak edo errealitateak izendatzen dituzte. De-terminatzailearen beharra dute eta minuskulaz idazten dira.

Adibidez: //mendi, txori, pentsamendu...//


 * Izen arruntak honela sailka daitezke: **

__• **Izen zenbakarriak:**__ //liburu, teilatu, katu...//

__• **Izen zenbakaitzak:**__ //gose, hotz, lotsa...//


 * Hauek aldi berean honela sailkatzen dira: **

__** •Izen neurgarriak **__** : ** //esne, ur...//


 * __ •Izen neurgaitzak __:** //maitasun, haserre...//

**2. Bizitasunaren arabera:**
**• Izen bizidunak**: gizakiak eta animaliak. Deklinatzerakoan -//**gan**// atzizkia hartzen dute //(txakurren**gan**a, medikuaren**gan**dik...).//


 * • Izen bizigabeak: ** beste guztiak.


 * [[image:boto0008.gif]]IZENORDAINAK **


 * Izenak dioen bezala, izenaren ordez edo izenaren ordainetan joaten den kategoria gramatikala da izenordaina.**

Izenordainak askotarikoak izan daitezke. **Hona beraien sailkapena:**


 * 1. Izenordain pertsonalak **

__** 1.1. Arruntak: **__ //ni, hi, (hura), gu, zu, zuek, (haiek)//


 * __1.2. Indartuak__: ** //neu, heu, (bera), geu, zeu, zeuek, (beraiek edo eurak)//


 * 2. Izenordain zehaztugabeak **

__** 2.1. Galdetzaileak **:__ //nor, zer, zein, nortzuk, zertzuk, zeintzuk//

__** 2.2. Mugagabeak: **__

//• norbait, nor edo nor, edonor, nornahi, inor, norbera, beste//

//• zerbait, zer edo zer, edozer, zernahi, ezer//

//• edozein, zeinahi//


 * 3. Bihurkariak: ** //-en burua : neure burua, zeure burua...//


 * 4. Elkarkariak: **//elkar, bata bestea//




 * [[image:boto0008.gif]]DETERMINATZAILEAK **


 * Izen sintagmako beste osagaiak mugatzeko funtzioa dute:**


 * Adiskideak ; ** //**__Hainbat__** lagun ; __**Zazpi**__ ate gorri ; Txabola __**horiek**__ ; Diru **__pixka__** bat//

Batzuetan determinatzaile bi ager daitezke izen sintagma berean:

//__**Beste**__ aldea// ; //__**Hirugarren**__ lerroa//


 * Hiru sail bereizten dira determinatzaileetan: **


 * 1. Mugatzaileak: **


 * 1.1. Artikuluak:** -//a, -ak, -ok//




 * 1.2. Erakusleak:**

//•hau, hori, hura; hauek, horiek, haiek//

//•hauxe, horixe, huraxe; hauexek, horiexek, haiexek//

//•berau, berori, bera; berauek, beroriek, beraiek//


 * 2. Zenbatzaileak **


 * __2.1. Z. zehaztuak__: **


 * __2.1.1. Zenbatzaileak__: ** //bat, bi, hiru...//


 * __ 2.1.2. Ordinalak :__** //lehenengo, bigarren, hirugarren...//


 * __2.1.3. Distributiboak__: ** //bana, bina, hiruna., mila bana, hamarna mila,...//

__** 2.2. Z. zehaztugabeak: **__

//• batzuk, zenbait, asko, gutxi, anitz, ugari, nahiko, aski, franko...//

//• honenbeste, horrenbeste, hainbeste//

//• pixka bat, apur bat, makina bat .//..

__** 2.3. Z. orokorrak: **__ //den(a), guzti, oso, oro.//


 * 3. Nolakotzaileak: **

//• zein, zeinahi, edozein//

//• zer, zernahi, edozer//

//• beste//




 * [[image:boto0008.gif]]ADJEKTIBOAK **


 * Izenari nola edo hala laguntzen agertzen den kategoria dugu adjektiboena.**


 * Hiru** adjektibo mota dira, aski desberdinak:


 * • Izenlagunak: **izenaren ezkerretara jartzen dira eta __**-ko**__ eta __**-en**__ (NONGO eta NOREN) atzizkiak erabiltzen dituzte izenarekin lotzeko.


 * • Izenondoak: ** izenaren eskuinaldean jartzen dira eta izena kalifikatu egiten dute.


 * • Aposizioak: ** izen edo izen sintagmak dira, izan; baina izena kalifikatzen agertzen direnez, adjektibo mota bat osatzen dute.

Esandakoa bilduz, hona hemen adjektiboen sailkapen-ezaugarriak:




 * [[image:boto0008.gif]]ADBERBI0AK **


 * Adberbioak Aditz Sintagman kokatzen dira eta denbora, leku edo moduzko kontzeptu bat adierazten dute:**



Beste modu batera esanda, NOLA, NOIZ, NON, NONDIK, NORA, ZERGATIK, NOREKIN, ZEREZ, NORANTZ edo NORAINO galderei erantzuten dieten guztiak dira adberbioak. Hauek gehienak dira, baina badira beste batzuk ere, hala nola //noski, guztiz...//


 * Euren eraketari begira bi motatako adberbioak ditugu:**






 * [[image:boto0008.gif]]ADIZLAGUNAK **

Deklinabide atzizki edo postposizio bidez eratzen direla esan dugu.


 * Honela sailka ditzakegu: **


 * 1. Lekua edo denbora adierazten duten adizlagunak **

Adibidez: //__Belaunean__ hartu dut kolpea.// //__Tximiniatik__ jaitsi omen da.// //__Goizetik__ joan da etxera.//
 * Atzizkiak: __-n,__ __-ra__**, __**-tik**__.


 * 2. Beste deklinabide atzizkiez eratzen diren adizlagunak **

Adibidez: //__Bere aitarekin__ etorri da.// //__Urdinez__ margotu behar dira.// //__Jostailuengatik__ haserretu dira.// //__Amamarentzat__ ekarri ditut//.
 * Atzizkiak: __-ekin__**, __**-z**__, __**-gatik**__, eta __**-entzat**__.


 * 3. Posposizio bidez eratzen diren adizlagunak **

**Atzizkiak**: __**-n**__, __**-ra**__, __**-tik**__ eta __**ø**__ Adibidez: //__Parkearen ondoan__ aparkatu du.// //__Zuhaitzen artetik__ joan da korrika.// //__Autoaren azpira__ joan zitzaion baloia.// //__Hamar urte barru__ itzuliko dira.//


 * [[image:boto0008.gif]]ADITZONDOAK **


 * Aurrerago esan bezala, aditzondoak gehienetan deklinabide atzizkirik gabe agertuko dira.**

Adibidez: //Nerea __ondo__ dabil aspaldion.// //__Aurten__ ez dugu eguraldi onik izan.// //Horrek __beti__ esaten du egia.//

//Julenek __betitik__ daki euskara.// //Lana __etzirako__ ekarri behar da.// //__Gaurko__ egongo zela esan zuen.//
 * Hala ere, inoiz har dezakete deklinabide atzizkiren bat, hauetan bezala:**


 * Aditzondo batzuek, izenondoek bezala, __-en,__ __-ago__ eta __-egi__ atzizki graduatzaileak har ditzakete.**

Adibidez: //__Goizago__ etorri beharko zenuke.// __Astiroegi__ //goaz.// //Gaur zeu heldu zara __beranduen.__// //__Harago__ joan behar duzu.//


 * Bestalde, maila adberbioak ere aditzondoak dira.** Hauek izenondoen nahiz adberbioen mailaketarako erabiltzen dira:

Adibidez: //__Nahiko__ txarto egon naiz egunotan.// //Jokaldia __oso__ ederki amaitu du.// //Horiek __guztiz__ aspertuta daude.//


 * Bukatzeko, zenbait aditzondok atzizki intentsiboak ere har ditzake.**

Adibidez: //__Honelaxe__ egiteko agindu du.// //__Hantxe__ egon da.// //__Oraintxe__ joango gara.//


 * Aditzondo motak **


 * 1. Denbora aditzondoak: __ noiz __ galderari erantzuten diote.**

Hona batzuk: //noiznahi, edonoiz, inoiz, noizbait, atzo, gaur, gero, bihar, etzi, herenegun, berriro, beti, dagoeneko, jadanik, sekula, egundo, orain, orduan, lehen, laster, behin, maiz, batzuetan, askotan, txikitan, honezkero, urtero, egunero...; noiztik hona, noizean behin, lehenbailehen, noiz edo noiz, gero eta goizago...//


 * 2. Leku aditzondoak: __ non __ galderari erantzuten diote eta bai__ nora __, __ norantz __, __ noraino __ eta __ norako __ galderei ere.**

Zenbait adibide: //hemen, hortik, harako, bertan, handixe, edonon, nonahi, norabait, inon, nonbait, hurbil, urrun...; han-hor-hemen, nondik edo handik, hor nonbait...//


 * 3. Modu aditzondoak: __ nola (zelan) __ galderari erantzuten diote.**

Hona hemen batzuk: //nolabait, edonola, edozelan, inola, nolanahi, honela, horrelaxe, halatsu, ederki, poliki, gaingiroki, astiro, apurka, egiazki, ozenki, ederto, polito, txarto, berriro, emekiro, harrika, korrika, alferrik, isilik, pozik, adibidez, alderantziz, ustekabean, gustura, asperturik, nekatuta...; nola edo hala, hain zuzen ere, bide batez, argi eta garbi, batez ere, atzekoz aurrera, benebenetan, itsu-itsuan, bete-betean, gero eta txarrago...//


 * 4. Maila adberbioak: graduatze edo mailakatze funtzio dute.**

Adibide batzuk: //batere, guztiz, aski, biziki, dexente, erabat, erdi, itzel, izugarri, ikaragarri, lar,// //nahiko, oso, txit, samar, sobera, zeharo...//


 * 5. Iritzi aditzondoak: hiztunaren jarrera edo iritzia zehaztu egiten dute.**

Hona batzuk: //agian, antza, jakina, itxuraz, nonbait, noski, apika, akaso, agidanez...; dudarik gabe, inola ere...//


 * 6. Partikula adberbialak: aditzari loturik azaltzen dira, honen esanahia apur bat aldatzen dutela. Ikus ditzagun garrantzitsuenak banan-banan:**

Galderak eratzeko erabiltzen da. Ez da beharrezkoa, baina jarriz gero bestelako intonazioa ezartzen zaio perpausari.
 * AL **

Adibidez: //Emango __**al**__ didazu behingoz?// //Ez __**al**__ dakite ezer?//

Ziurtasunik gabeko ideia edo gertakizun bat dela adierazten du.
 * BIDE **

Adibidez: //Urik gabe geratu __**bide**__ dira// .(Antza denez) //Lantegia itxi __**bide**__ dute .//(Dirudienez)

Geure begiez ikusi edo geure belarriez entzun ez dugun zerbaiten berri ematerakoan erabiltzen da.
 * OMEN, EI **

Adibidez: //Jakintzagai guztiak gainditu __**omen**__ ditu..// (Hori esan digu) //Ez __**ei**__ da etorriko jaialdira..// (Hala entzun dut)

Aldi berean galdera eta zalantza adierazten ditu.
 * OTE **

Adibidez: //Lortuko __**ote**__ du gailurrera iristea?// //Ez __**ote**__ dago etxean, lotan?//

Bere ezkerretara dagoen elementua nolabait markatu egiten du, horren pareko beste zerbait badagoela adieraziz; ez dauka, beraz, toki finkorik esaldian.
 * ERE **

Adibidez:

//Aitor __**ere**__ pozik etorri da zinematik.// (Jon eta Amaia bezala) //Aitor zinematik __**ere**__ pozik etorri da.// (Museotik eta menditik bezala) //Aitor pozik __**ere**__ etorri da.// (Nekaturik ere bai)

Ohiturazko zentzua, maiztasuna agertzen du.
 * OHI **

Adibidez: //Astero egin __**ohi**__ ditugu horrelako bilerak.// //Lagunekin igandero irten __**ohi**__ zen perretxikotara.//