Aditzen+aspektua

Aditzen aspektua, tempusa eta modua
Adizki perifrastikoetan bi zati bereiz ditzakegu: bat, aditz nagusia da, eta bestea, laguntzailea. Lehenak aspektua emango digu, eta bigarrenak, berriz, tempusa eta modua.

Aspektua
Aditz nagusiak honela adieraziko digu aspektua:


 * Aditz laguntzailea //edin// edo //ezan// sailekoa denean ez du aspektu-markarik eramango: //etor daiteke, etor dadin, uler dezake, ekar ezazu//...


 * Aspektu burutua. Ekintza burutua dagoela adierazten du eta aditz trinko gehienetan //-i// edo //-n// amaierak, eta aditz perifrastiko gehienetan //-tu/-du// amaierak adieraziko liguke hori: //etorr**i** da, ja**n** duzu, sar**tu** da, lagun**du** duzu//.


 * Ez-burutua. Oraindik amaitu ez den prozesu baten ekintza adierazten du, eta aditzaren erroari //-ten// o //-tzen// gehituz lortzen da: //egi**ten** zuen, aska**tzen** du.//


 * Geroa. Geroaldia adierazteko aspektuaren bidez egiten dugu, aspektu-marka desberdinak erabiliz: //-ko, -go// izango da aspektu-markarik erabiliena (//jan**go**, eraman**go**, aurkitu**ko**//...), baina ekialdeko euskalkietan //-en// ere azalduko zaigu kontsonantez amaitzen diren aditz-erroei loturik (//jan**en**, eraman**en**//...).

Aditz trinkoak bakarrik jokatzen direnean, ez dute aspektu-markarik.

Esanahiari dagokionez, aditz zehaztugabeak eta puntualak dira, hau da, une jakin batean gertatzen ari den edo beti modu berean gertatzen den jarduera bat adierazten dute, esate baterako: //Zarautz Gipuzkoan dago; nik badakit hori//.

Tempusa
Euskal adizkietan hiru tempus aurkitzen ditugu: oraina, iragana eta alegiazkoa.


 * **Oraina**: ekintza-unea gertatzen ari den aldia (dator, du, dateke, dezake...).


 * **Iragana**: ekintza-unea baino lehenago gertatutakoari dagokion aldia (zetorren, zukeen, zatekeen, zezan...).


 * **Alegiazkoa**: balizko ekintzak adierazteko erabiltzen den aldia (litzateke, lezake, baletor, nekike...).

Geroaldia, euskaraz, ez da laguntzailearen bidez adierazten, aspektu-markaren bidez baizik,//-ko, -go// edo //-en// aditz nagusiaren oinari erantsiz. Aditz sintetikoen bidez bai oraina (//nabil//) eta bai iragana (//nenbilen//) adieraz ditzakegu, baina geroaldiko formak adierazteko, aditz perifrastikoetara jo beharra dugu (//ibili**ko** naiz//).

Sarritan, aditzaren denbora bat dator esaldiarenarekin, baina ez beti, eta horrexegatik, era honetako esaldiak ere aurkituko ditugu: //Ni bihar ez//

//**nator** klasera//.

Modua
Modua solaskideak aditzaren ekintzaren aurrean hartzen duen jarrerari dagokio, eta moduaren ezaugarria aditz trinko jokatuan edo aditz laguntzailean aurkituko dugu. Horrela, ahalera, baldintza, ondorioa eta subjuntiboa bereiz ditzakegu.


 * **Ahalera**: zerbait gerta daitekeela edo egin daitekeela adierazten du, hau da, ahal bat. Laguntzaileari -ke modu-marka erantsiz osatzen da: //Maria etor daite**ke** / etor lite**ke** / etor zite**ke**en//.


 * **Baldintza**: bete beharreko baldintza bat adierazten du. Laguntzailearen aurrean ba- morfema eskatzen du: //Dirua izango **ba**nu... / izan **ba**nu..//


 * **Ondorioa**: baldintzaren emaitza adierazten du. Honek ere -ke morfema eskatzen du: //Mendira joango nintzate**ke** / joango nintzate**ke**en...//


 * **Subjuntiboa**: aditzak adierazitakoa subjektibotasun kutsu batez islatzen da: //Pozik jarri **dadin** oparia eman diot / Pozik jarri **zedin** oparia eman nion.//

Pertsona
Pertsona aditzaren ekintzan parte hartzen duten elementuen marka da (subjektuarena, osagarri zuzenarena eta zeharkako osagarriarena). Aditzarekin komunztaturik hiru izen-sintagma aurkituko ditugu: //nor//, //nori// eta //nork//.

Euskarak zazpi pertsona-marka ditu. Hiru lehenak singularrekoak izango lirateke: lehenengo pertsona //ni//, bigarrena //hi// eta hirugarren //hura//. Hurrengo laurak, aditzaren morfologiaren ikuspegitik bederen, pluralekoak izango lirateke: pluraleko lehen pertsona //gu//, pluraleko bigarren pertsona //zuek// eta pluraleko hirugarren pertsona //haiek//. Zu izenordaina pluraleko bigarren pertsonatzat hartzen da morfologikoki, nahiz eta badakigun gaurko euskaraz zu hori singularreko bigarren pertsona dela.

Izenordain pertsonalen eta beren deklinabideen taula:



Euskaraz, honako hiru funtzioak betetzen dituzten pertsona-markak aditzean islatzen dira: subjektua (nork, aditz iragankorra bada, eta nor, aditz iragangaitza bada), osagarri zuzena (nor) eta zeharkako osagarria (nori), adibidez:

DIZKIZUT:

nork (nik) > //dizkizu**t**//

nor (gauza batzuk) > //diz**ki**zut//

nori (zuri) > //dizki**zu**t//

Pertsona-marka horiek lau eratara konbina daitezke, eta beraz, aditz laguntzaileak eta aditz trinkoak lau sail desberdinetan bil ditzakegu:


 * //NOR: **da**// (subjektua //-hura-//).


 * //NOR-NORI: **zait**// (subjektua //-hura//- zeharkako osagarria //-niri-//).


 * //NOR-NORK: **du**//. (osagarri zuzena -//hura//- subjektua -//nik-//).


 * //NOR-NORI-NORK: **dizkidate**// (osagarri zuzena plurala //-gauza batzuk//- zeharkako osagarria //niri//-, subjektua //haiek//).

Forma inpertsonala
Oro har, perpausek subjektu bat dute, //nor// izan ala //nork// izan, baina halere, zenbaitetan ez dute subjekturik: //Nola egiten da hau?// Aditz trinkoek ezin dezakete balio inpertsonal hori hartu, baina aditz perifrastikoek, ordea, bai. Horrez gainera, badago beste modu bat forma inpertsonalak osatzeko, hots, pluraleko hirugarren pertsona, esate baterako: //Dendak zabaldu dituzte//.

Eguraldiarekin loturiko perpausetan ere ez da subjekturik ageri: //Euria ari du / Eguraldi ona egiten du//.

Alokutiboa (hitanoa)
//Nor//, //nori// eta //nork// sintagmei dagozkien pertsona-markez gainera, beste pertsona-marka bat gehiago ere ager daiteke aditz-multzoan, lagunarteko giroan. Pertsona-marka hori ez dagokio perpauseko ezein sintagmari, hiztunak aurrean duen hizketa-lagunari baizik. Eta horrela, aurrean dugun hizketa-laguna gizonezkoa bada, //-k// ezaugarria agertuko da aditzean, eta aldiz, emakumezkoa bada, //-n// ezaugarria. Pertsona-marka honi hitanoa deritzo (hi-ka). Adibidez:


 * **Forma ez-alokutiboa**: Gizon bat etorri da.


 * **Forma alokutiboa**: //Gizon bat etorri du**k**// (hizketa-laguna gizonezkoa) / //Gizon bat etorri du**n**// (hizketa-laguna emakumezkoa).

Beraz, solaskideari //hi// deituz mintzatzen bagara, aditz-forma guztietan hikako formak erabiltzera behartuta egongo gara: //Hura etorri du**k/n**//.

Baina erabilera jatorrenari jarraituz behintzat, perpaus txertatuetan ez da forma alokutiborik agertzen ahal, ez galderazkoetan, ez harridurazkoetan eta ez hirugarren pertsonako aginteran ere. Beraz: //Ez zioat esan Andoni etorri dela// (//etorri duala// gaizki egongo litzateke). Arrazoi beragatik subjuntibo deitu formetan ez zaigu alokutiborik agertuko.